Oslobođenje Niša u senci revizionizma

Jedinice Narodnooslobodilačke vojske i partizanskih odreda Jugoslavije prolaze kroz centar Niša 14. oktobra 1944; foto: arhiva istoričara Bobana Jankovića

„Na sektoru Niš, naše i bugarske jedinice vode oštre borbe i potpuno su okružile grad. Svi pokušaji njemačkih jedinica da se izvuku iz obruča nisu uspjeli“, glasilo je obaveštenje vrhovnog komandanta Narodnooslobodilačke vojske i partizanskih odreda Jugoslavije Josipa Broza Tita 14. oktobra 1944. za radio Slobodna Jugoslavija o operaciji oslobađanja Niša.

Združenom vojnom akcijom 13. korpusa, 2. proleterske i 45. divizije Narodnooslobodilačke vojske uz sadejstvo delova Crvene armije i bugarske 2. armije Niš je oslobođen 14. oktobra.

Jedinice NOV i POJ u okolini Niša 8-14. oktobar 1944: foto: arhiva Bobana Jankovića

Niška operacija izvedena je u sklopu većeg strategijskog plana Vrhovne komande Narodnooslobodilačke vojske i partizanskih odreda Jugoslavije, kao i Glavnog štaba Srbije, da se onemogući povlačenje nemačke grupe armija E iz Grčke dolinom Južne Morave. Plan Glavnog štaba Srbije bio je da se taj pravac preseče u rejonu Vranja i Bujanovca na jugu, i Stalaća na severu. Nakon izolacije nemačkih snaga na prostoru Vranja, Leskovca i Niša, trebalo ih je uništiti u zoni Niša“, kaže istoričar Vladimir Veljković.

Borbe za oslobađanje Niša i okoline trajale su od 8. do 14. oktobra 1944. godine, ali se već 12. oktobra veći deo nemačkih snaga povukao. One su kasnije uništene u širem rejonu operacija prema Prokuplju, tvrdi naš sagovornik. On dodaje da su na položajima oko grada ostale okupatorske zaštitne jedinice koje su 14. oktobra savladane za svega tri sata:

„Oko 13 časova delovi 22. divizije 13. korpusa NOVJ ušli su u južne i jugoistočne delove grada, a vremenom su napredovale i druge jedinice iz pravca severa i istoka, do 16 časova 14. oktobra, Niš je oslobođen“.

Tada je nakon nešto više od tri i po godine nacističke okupacije i vladavine domaćih kolaboracionista, Niš ponovo bio slobodan grad.

Opasnosti revizionizma

Članovi Komande NOV i POJ u Nišu, 14. oktobra 1944; foto: arhiva Bobana Jankovića

Međutim, sve je više revizije istorije, pa se pobednici i oslobodioci nalaze pred sudom pojedinih političara, istoričara, te bivaju proglašeni izdajnicima. Sa druge strane, oni koji su sarađivali sa okupatorom proglašavaju se herojima.

Vladimir Veljković upozorava na opasnost da se ovakvom revizijom Srbija može naći na pogrešnoj strani istorije kada je u pitanju Drugi svetski rat i borba protiv fašizma:

„Besmisleno je negovati javno sećanje na snage koje su odlučile da posredno ili neposredno sarađuju sa nacističkim okupatorom, sa rasističkim i otvoreno genocidnim poretkom“.

Revizionizam, dodaje sagovornik našeg portala, u Srbiji pokušava da nađe moralno opravdanje za kolaboraciju.

„Ako opravdamo kolaboraciju sa fašizmom, vrlo smo blizu toga da opravdamo i sam naci-fašizam. I ako mislimo da nije veliki problem to što je u prošlosti kod nas bilo saradnje sa nacistima, logično je pretpostaviti da nam neće smetati ni neke današnje manifestacije te ideologije“, podvlači Veljković.

Međutim, postoje mehanizmi koji mogu stopirati prekrajanje istorije. Naš sagovornik predlaže javne diskusije kao način da se te pojave kritički osvetle.

Drugi je način, možda i efikasniji, da razne državne ustanove kulture prestanu sa projektima desne revizije istorijskog sećanja“, kaže Veljković.

Glavna meta revizionizma je sadašnjica

Prvi miting u slobodnom Nišu ispred Narodnog pozorišta; foto: arhiva Bobana Jankovića

Politički teoretičar i filozof Rastilav Dinić navodi da je “popularna” feljtonistička istorija koja se objavljuje u dnevnim novinama, televizijskim emisijama najefikasnije oruđe istorijskog revizionizma. Takođe, dodaje, i pop-kultura podložno je tlo da revizionisti slobodno propagiraju svoja gledišta.

U niškom pozorištu je trenutno na repertoaru jedna upravo takva predstava, u kojoj se jedan tako značajan događaj iz naše istorije – oslobođenje Niša – predstavlja kao nešto strašno i mračno, a oslobodioci se prikazuju kao nepismene budale, varvari ili fanatici zadojeni mržnjom. Umetnička problematizacija različitih istorijskih tema je uvek dobrodošla, ali je problem što revizionistički narativi tipično barataju stereotipima i karikaturama, kao i jefitnim sentimentalizmom i dekontekstualizacijom”, navodi on.

Revizionizam, osim opasnosti po istinito i objektivno sagledavanje prošlosti, predstavlja i političku opasnost, tvrdi Dinić. On dodaje da je revizionizmu glavna meta nije prošlost, već sadašnjost.

Prekrajajući istoriju, oni pokušavaju da intervenišu u sadašnjici. To je već izuzetno opasno jer se revizionistički mitovi o prošlosti koriste za regrutaciju novih pristalica za političke ideje koje su motivisale i kolaboracionističke pokrete u Drugom svetskom ratu”.

Revizionizam kako u Srbiji, tako i u ostalim republikama nekadašnje Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, tvrdi Dinić, motivisan je željom da se diskredituje zajednička država i da se nacionalne države predstave kao jedino nužno i prirodno stanje. Sa druge strane, navodi da se ovakvom revizijom pokušava diskreditovanje bilo kakve leve političke ideje.

“Nije slučajno što je revizionizam verni pratilac ne samo krvavih ratnih sukoba i zločina, već i privatizacione pljačke, masovnih otpuštanja, i uništavanja javnog dobra širom bivše SFRJ. Kako peva Hladno pivo: ‘Bog, domovina, nacija – svi na pod, ovo je privatizacija’. Oni pevaju o Hrvatskoj, ali bi isto tako mogli pevati i o Srbiji”, zaključuje Rastislav Dinić.