REVIZIJA ISTORIJE ILI POTREBA ZA NJENIM PREISPITIVANJEM

Dr Branka Prpa Foto: Medija centar Beograd

Posve je prirodno da svaka nova generacija iščita istoriju na nov način, da joj postavi pitanja koja korespondiraju sa njihovim vremenom i na kraju, da sami istoričari redefinišu pojedine istorijske fenomene i događaje u skladu sa novim dokumentima koji su im postali dostupni. Sve je to deo evropske kulture koja počiva na neprestanoj problematizaciji koja, s vremena na vreme, biva zahvaćena opštom radikalizacijom i negacijom svega što joj je prethodilo. Drugim rečima, ako se preispituje Bog, Kosmos i Čovek, valjda može i Istorija.

To bi bili, u opštim crtama, neki argumenti za opravdanost revizije istorije koja je danas na delu. Možemo, takođe, ne biti pogođeni što se više ne veruje u humanističku poruku da je čovek mera svih stvari, kao i što se ideja Progresa trenutno definiše kao obična politička floskula. Ono čime, kao racionalistička civilizacija, trebamo biti pogođeni jeste oduzimanje legitimiteta Umu, koji se događa tu, pred našim očima. Progonom činjenica koje on potvrđuje i nauke koja ih teorijski obrazlaže i praktički dokazuje, ukinuta je mogućnost da koristimo sopstvene kapacitete svesti i suvislu potrebu da racionalno pristupimo planiranju svoje budućnosti.

Sledeće pitanje koje se nameće, glasi: a ko je to uradio? Ko je taj ili koji su ti koji neprestano „gase svetlo“? Hana Arent, daleke 1950. godine , u svojoj knjizi  Izvori totalitarizma, već je za drugu polovinu XX veka napisala: „naša budućnost nije nikad bila manje predvidljiva, nikad više nismo zavisili od političkih snaga kojima se ne može verovati da će slediti pravila zdravog razuma i sopstvenog interesa – snaga koje, presuđene normama drugih vekova, liče na čisto ludilo.“  Možemo reći da je to bilo vreme „hladnog rata“, ideologizacije sveta Istoka i Zapada pa su u tome istorija i istoriografija bile kolaterarna šteta. Ili, tačnije, instrument ideologizacija i političkih obračuna.

Hladni rat se završio, pao je berlinski zid stvarno i metaforično i kao da je pucanj iz startnog pištolja pozvao stare i nove političke snage da započnu  novu trku. Ovog puta tema i meta bio je XX vek, njegova istorija i celokupna dostignuća. Bez želje da se namera prikrije ili učini manje skandaloznom, počela je revizija istorije Drugog svetskog rata ili, tačnije, relativizacija nemačkog nacizma kao posebnog fenomena u odnosu na ostale totalitarizme.  Započeo ju je nemački istoričar Ernest Nolte sa tvrdnjom da su fašizam i nacizam istorijska reakcija na Rusku revoluciju 1917. godine, odnosno ruski komunizam-boljševizam. Iz toga proizilazi da je Gulag prethodio Aušvicu! Na to je reagovao  francuski istoričar Fransoa Fire sa komentarom da se radi o tipičnom primeru istorijskog revizionizma kojim se umanjuje odgovornost nemačkog nacizma. Pogotovo kad je u pitanju Nolteova teza da u nacizmu ima „racionalnog jezgra“ što je, kako je primetio Fire, teško primenjivo na „konačno rešenje jevrejskog pitanja“.  Hana Arent je mnogo decenija ranije, antisemitizam nazvala „uvredom zdravog razuma“, a decenijama kasnije, nemački istoričar Nolte pokušao je u njemu pronaći racionalni razlog.  Nolteova teza bila je uvertira za  političku unifikaciju zločina XX veka kada je evropski parlament izjednačio, deklarativno, nacizam i komunizam. To je bio poslednji, trijumfalni udarac,  komunističkom sistemu u čemu su aktivno učestvovali istoričari i istoriografija. Iz tog razloga, celo to razdoblje u kojem je završavao vek ratova, zaokružilo se Fireovom tezom da je istorija postala moćna, svemoćna, ona suvereno vlada i mi smo „konačno izgubili iluziju da vladamo njome“.

Za razliku od Noltea, jedan drugi nemački istoričar ustalasao je, 60-tih godina XX veka, polje polemike među istoričarima i nemačkom javnošću ali na potpuno drugačijim pretpostavkama. Bio je to Fric Fišer koji je tražio kontinuitet u ciljevima nemačke politike od XIX do XX veka. Njegova knjiga, Savez elita, o kontinutetu struktura moći u Nemačkoj od 1871-1945, prati savez vladara, političara, vojne vrhove, industrijalce, bankare, veleposednike, univerzitetske profesore, intelektualce  kao učesnike i saučesnike u kreiranju ratoborne politike, dalekosežnih ratnih ciljeva i antidemokratskih težnji. Fišer je tvrdio da je postavljanje ciljeva u pravcu Istočne Evrope, da bi se stvorila istočna imperija Rajha, došlo još u doba Nemačkog carstva. Ono je odvelo Nemačku u Prvi svetski rat, doživelo uspon u Trećem Rajhu i kreiralo Drugi svetski rat. Drugim rečima, Fišer je jasno pokazao sva prikrivanja i manipulacije koje su imale za cilj da takav kontinuitet, koji je rezultat istorijskog saveza nemačkih elita, učini nesazatnim.

Ako se vratimo na početak i zapitamo šta je svrha istorijske nauke? Odgovor je jednostavan – znanje. Šta je zadatak istoričara? Na to je odgovorio Leopold Ranke, još prije 200 godina: zadatak istoričara je jednostavno pokazati šta se zaista dogodilo! U skladu sa tim osnovnim elementima struke i nauke, gotovo da nema činjenice koju neznamo o oba svetska rata u Evropi, pa ipak se taj saznajni fenomen tajanstveno udaljio i ponuđeni odgovori gube svaku uverljivost. Zato su odgovorni istoričari koji služe političarima na način da su revizijom istorije cenzurisali istinu, a time je izbacili iz korpusa znanja i uveli u polje manipulacije. Rezultat toga su već generacije dece koja u školskom uzrastu bivaju trovani predmetom koji se zove istorija. Školski udžbenici i razne knjige o istoriji učinili su sve da se ozakone iracionalne akcije, mržnje, osvete, nasilje, sile i osećanja superiornosti u odnosu na prošlost. Agnes Heler, u svojoj knjizi Teorija istorije, iz tih razloga tvrdi da možemo potvrditi prosvetiteljsku tezu XIX veka da religija truje ljudski razum ali, ovog puta u XX veku, tako što ćemo optužiti istoriju za isti zločin.

Svemoć vladajućih i nemoć onih kojima je to jedino životno iskustvo, postao je ključni parametar civilizacije III milenijuma. Opštem obesmišljavanju država i naroda,  bačenih u haos ,  prisustvujemo kao nemi svedoci. Koji će to istoričari u budućnosti napisati istinitu istoriju prve polovine XXI veka? Fire je zaključio da smo prvi put zatvoreni „u jedan jedinstveni horizont istorije“ u kojoj svet kreće ka uniformnosti, u kojoj se gubi ljudska ličnost. U prostoru gde čovek gubi svoju ljudskog, gubi i istoriju. Istoriju se može preispitivati ali je se ne može menjati. Ona se naprosto dogodila!

PODELI
Branka Prpa
Istoričar, autor i bivša direktorka Istorijskog arhiva Beograda.

POSTAVI ODGOVOR

Please enter your comment!
Please enter your name here