Grad je kompleksan organizam, sačinjen od ljudi, prostora i kuća, povezanih ulicama, žicama, cevima i mnogim drugim nevidljivim nitima, smatra mr Mihailo Medvedev, arhitekta, koji je povodom 140 godina urbanog planiranja našeg grada priredio publikaciju „Urbana tradicija Niša“. Grad je, kaže, spoj arhitekture i kulture, i slika u svesti svakog njegovog stanovnika, ali i posetioca.
„Prolazeći svakodnevno gradom, čovek najčešće i ne zapaža karakteristike urbane strukture grada ni njegovu arhitekturu, ima utisak kao da je sve to oduvek tu. Tek kada se ukloni neka postojeća zgrada, ukine nekadašnja ulica, oseti se praznina, kao kada iz vilice ispadne zub. A oko svakog gradilišta novog bulevara ili ulice, novog naselja ili zgrade uvek ima mnogo znatiželjnika, svi bi želeli da pretpostave izgled nove prostorne koncepcije“.
Niš je, po rečima Medvedeva, drevni grad, koji je u svom višemilenijumskom trajanju promenio mnogo lica. Počeci urbane strukture današnjeg grada vezuju se za doba neolita, kada su preci Nišlija živeli na obalama Nišave u pristojnim kućama organizovanih naselja. To potvrđuju arheološka nalazišta na lokalitetima od Bubnja i Humske čuke, pa sve do Malče.
„Čak i kada je urbana matrica tih naselja bila posledica instinktivnog osećaja prirodnih uticaja, a organizacija posledica mitološkog poimanja zaštite od prirodnih i mitskih ‘napasti’, pravilnost razmeštaja objekata za stanovanje, prisustvo komunalnih i ritualnih građevina pokazuju da se nesporno radilo o vrlo smišljenoj gradnji“.
Niš u rimsko doba
Niš se, prema mišljenju Medvedeva, u doba Rima otkriva u punom sjaju, a rimski Nais može se pratiti od drugog veka, kada se pominje kao municipijum na raskrsnici puteva kraj Nišave.
„U doba cara Konstantina on dobija rang carske rezidencije i za ono doba ima impozantan broj od verovatno nekoliko desetina hiljada stanovnika. To se može zaključiti po broju grobova i prostranstvu nekropola iz tog doba. O arhitekturi i urbanizmu tog doba svedoče tragovi rimskog Naisa, otkriveni ispod sadašnje turske Tvrđave, i Konstantinova carska rezidencija na Medijani, koji tek treba da se potpunije otkopaju, prouče i prezentuju“.
I rimski Nais i Medijana po do sada otkrivenim ostacima pokazuju da su građeni po jasnim graditeljskim matricama, a organizacija i komunalna opremljenost ovih celina su zapanjujući i za današnje pojmove, smatra Medvedev.
„Desetine kilometara cevi za vodosnabdevanje, rezervoari, ulična kanalizacija, sistemi za centralno grejanje, ekonomske, javne i sakralne građevine, nekropole, sve je planski osmišljeno. Arhitektura carske palate, vila, termi i ostalih otkrivenih objekata, sa pravilnom orijentacijom, preciznim proporcijskim odnosima, izuzetnom kompozicijom kvalitetnih materijala i promišljenim konstruktivnim detaljima svedoče o značajnom aritektonskom umeću graditelja“.
Nakon rimskog perioda sledi rušenje, razaranje i delimično obnavljanje grada u šestom veku, ali je njegova čvrsta urbana struktura trajala nekoliko vekova nakon toga, kaže ovaj niški arhitekta.
Vinterov plan
Najstariji sačuvani planski prikazi nekadašnjeg Niša potiču iz perioda osmanske okupacije u 18. i 19. veku, rađeni su za vojne i druge potrebe, a čuvaju se u austrijskim i turskim arhivima.
„Prvi prikaz turskog stanja oslobođenog Niša datira iz 1878. godine, posle čega je izgrađen i prvi Regulacioni plan varoši Niša Franca Vintera, po kome Niš dobija savremenu regulaciju, koja je delom sačuvana i u današnjoj gradskoj matrici. Najnoviji planovi s kraja prethodnog i početka ovog veka pokušavaju da planiraju nastavak razvoja Niša i u aktuelnim otežanim okolnostima, pri čemu se koriste nove tehničke i tehnološke pogodnosti. Današnji Niš treba da bude ponosan na svoje drevne urbane početke i da nastoji da urbanim razvojem i arhitekturom ostvari nivo, dostojan svoje višemilenijske, graditeljske tradicije”.
Čini se da se arhitektura u Nišu danas bazira na podizanju što većeg broja stambenih višespratnica, bez parkinga, zelenih površina i ostalih potreba stananara, naročito u užem i širem centru grada, tako da bi češće trebalo podsećati upravo na te početke urbanizma u ovom gradu i širiti ga u skaldu sa njima.
