Mahalski način života u Nišu nije bio rasprostranjen sve do pojave Turaka. U to vreme grad je bio podeljen na 40 mahala, od kojih su četiri bile romske: Beograd mala, Rabadži mala, Stambol kapija mala i Čair mala, a nalazile su se na periferiji grada. Do danas se od ovih četiri održala samo Beograd mala, dok su tri nekadašnje mahale nestale usled džentrifikacije, odsnosno urbanizacije sada centralnih delova grada. U međuvremenu, pojavile su se dve nove romske mahale – Čerge mala ili danas poznatije kao naselje Stočni trg i naselje Crvena Zvezda.
Beograd mala, kao najstarije većinski romsko naselje primer je dobrih komšijskih odosna i suživota Srba i Roma od doba Turaka do danas smatra Osman Balić, direktor YUROM centra. “U svakoj kući se znao i srpski i romski, Srbi i Romi su bili kumovi i kao braća su živeli. To je bilo najjače naselje jer ste imali najveći broj jugoslovenskih šampiona u boksu”.
Kako navodi Nenad Jašić u knjizi „Stari niški Romi“ Rabadži mala nalazila se iza Pravnog i Ekonomskog fakulteta, u blizini bivšeg Arnaut-pazara i Trga Pavla Stojkovića i u ovoj mahali je 1930. godine bilo 36 kuća. Čair mala se nalazila u blizini današnjeg raskršća ulica Dušanove i Vojvode Mišića, a ostaci ove mahale nalaze se i sada u Ulici Generala Čarnjejeva, iza zgrade na lokaciji prema parku Čair. Stambol kapija mala nalazila se između Narodnog pozorišta, Doma Vojske i Dušanovog bazara. Odlaskom Turaka u mahalama na obodima Niša ostaju da žive Romi.
“Turke su uvek pratile romske zajednice. Osvajajući Niš ili bilo koji grad, oni su romske zajednice držali na periferiji, posebno i izdvojeno. Odatle su nastajale mahale, tačno po određenim propisima kako je bilo u tom carstvu. Postavlja se pitanje zašto su Turci sa sobom vodili i Rome, kada Romi nisu ratnički narod i nikada nisu ratovali? Zaboravlja se da su oni došli iz jedne civilizacije koja je u ono vreme bila razvijenija od civilizacija na putu prema Balkanu, Evropi. BIli su vrsne zanatlije i zbog toga su Turcima bili preko potrebni. Ono što je nama najpoznatije je da su bili dobri kovači”, objašnjava sociolog i romolog Dragoljub B. Đorđević.
Krajem 19. i početkom 20. veka počela je da se formira nova mahala u Nišu – Čerge mala. Ona se nalazila u blizini nekadašnjeg Stočnog trga odnosno stočne pijace, zbog čega je i do danas ova mahala ostala zapamćena kao naselje Stočni trg. Posle velike poplave 1948. godine mnoge mahale su nestale, a neke nove su nastale kao što je to slučaj sa naseljem Crvena Zvezda.
“Naselje Crvena Zvezda nastalo je tako što su Romi radili najteže poslove na ciglani, pa se ciglana u jednom trenutku odlučila da dodeli nekoliko stanova za romske porodice u tim radničkim barakama. Danas, vi tamo imate oko 500 ljudi koji stanuju tu”, kaže Osman Balić, direktor YUROM centra iz Niša.
Stanovnici naselja Crvena Zvezda i Stočnog trga danas žive u najtežim uslovima. U Crvenoj Zvezdi godinama imaju problem sa strujom, ne postoji odgovarajuća infrastruktura, a u ovim mahalama većina stanovnika živi u teškom siromaštvu. Ova dva naselja predmet su interesovanja Vlade Srbije, gradske vlasti ali i međunarodne zajednice. Početkom 2018. godine najavljena je izgradnja kuća za 50 romskih porodica u ulici Ivana Milutinovića, kod naselja Stočni trg i stanovi za 110 romskih porodica iz naselja Crvena Zvezda koji će se finansirati iz evropskih fondova.
Međutim, i u oblasti stanovanja postoje neslaganja u romskoj zajednici ali i među romskim intelektualcima. Jedni su za to da treba zadržati mahalski način života, a oni brojniji u romskoj zajednici kažu da ne treba sputavati pojedince, niti čitave porodice da izađu da žive van mahale.
“Mene iznenađuju neki vodeći niški Romi koji se zalažu za opstanak mahale i da se ne izlazi iz mahala. Ja sam suprotnog stanovišta. Ta vrsta getoizacije ne vuče na dobro. Ja sam zagovornik da dođe do integracije, da bez te integracije nema napretka celog etnosa, ali da se to naravno ne završi asimilacijom. Svakom Romu, pa živeo on od rođenja u mahali, u nekom selu ili u urbanom grotlu Niša, niko ne može narediti da li će učiniti mimikriju, da li će se izjašnjavati kao Rom ili kao Aškalija ili Egipćanin. Geto i mahala, po definiciji, sprečavaju svaku vrstu emancipacije, svaku vrstu napredice, bilo da se radi o ekonomskoj emancipaciji, o socijalnom podizanju, bilo da se radi o pravno-političkoj sferi interesa, ili o kulturnoj sferi, o ugledu, sticanju ugleda, o školovanju, o učestvovanju u kulturnom životu okruženja, svega pa i šire. To je nemoguće ako ste u getu”, kaže romolog Dragoljub B. Đorđević.
Iako mnogi Romi danas žive u teškim uslovima, Osman Balić kaže da su oni ovde naišli na gostoljubivu atmosferu Nišlija. “Vi imate nekoliko opština u Srbiji gde nema Roma. U tim opštinama gde nema Roma tu je potpuno impotentna društvena atmosfera. Gde nema Roma, budite oprezni. Tu su Romi nanjušili opasnost ili doživeli neprijatnosti i napustili te gradove, te opštine i nikada se nisu vratili”, poručuje Balić.
***Media i reform centar Niš će u narednom periodu objaviti seriju tekstova i video priloga o kulturi, tradiciji, jeziku, religiji, kao i novim kulturnim praksama Roma u Nišu i okolini.
Media i reform centar Niš će tekstove objavljivati na srpskom i romskom jeziku, kao deo projekta „Romanipe – Kultura, tradicija, jezik i religija Roma“ koji je podržalo Ministarstvo kulture i informisanja Republike Srbije na Konkursu za sufinansiranje projekata iz oblasti javnog informisanja na jezicima nacionalnih manjina u 2018. godini.
