Do 1842. godine žene u Srbiji se nisu školovale. Juna te godine, Ukazom kneza Mihaila, Natalija Petrović, Sofija i Katarina Lekić dobijaju dozvolu za otvaranje prve škole za žensku decu, gde bi ih podučavale kako da pišu, čitaju, računaju i kako da obavljaju ženske poslove.
Tek dvadeset godina kasnije bilo je reči i o višem obrazovanju žena. Iako je postojala bojazan da će obrazovane žene “postati neposlušne očevima, braći i muževima,” knez Mihailo Obrenović donosi Zakon o osnivanju Više ženske škole.
Među potencijalno “neposlušnim” bila je i Nišlijka Jovanka Bončić Katerinić, koja je pohađala Treću mušku gimnaziju. Ona je prva žena koja je na muškoj Višoj tehničkoj školi 1913. godine, u nemačkom gradu Dramštatu, stekla diplomu arhitekte, i postala prva žena inženjer u istoriji Nemačke.
I danas jedna nagrada Univerziteta u Darmštatu nosi njeno ime, baš kao i jedna ulica u studentskom kampusu. U njenom rodnom gradu ne postoji nijedan simbol sećanja na nju.
Više od 170 godina kasnije…
Žene danas u Srbiji imaju pravo glasa, deo su javne sfere, imaju pravo da se obrazuju, ali neravnopravnost, manje transparentna nego u prošlosti, i dalje postoji.
U istraživanju Zavoda za statistiku navodi se da je među nepismenim stanovništvom, u skoro svim starosnim grupama, više žena nego muškaraca, a u inkluzivnom obrazovanju u osnovnim školama znatno je više dečaka nego devojčica.
Istraživanje o mišljenjima građana o rodnoj ravnopravnosti Media i reform centra Niš pokazuje da 90,6% ispitanika muškog pola sa juga Srbije smatra da muškarci i žene imaju jednake šanse za obrazovanje, dok isto misli 84,3% ispitanica.
Jelena Vučković, docent na Pravnom fakultetu u Kragujevcu, smatra da u formalnim mogućnostima za obrazovanje ne postoji razlika između polova, „međutim ona postoji u tome kako se kasnije u životu može valorizovati, odnosno unovčiti znanje.“
Biti žena i naučnica
„S obzirom na to kako se nauka tretira, nije jednostavno baviti se njom, bilo da ste muškog ili ženskog pola. Sistem vrednosti je takav da naučnici i naučnice nisu tretirani onako kako treba da budu,“ kaže Vučković, međutim, dodaje i da se promene na bolje dešavaju, ne zbog želje našeg društva da se promeni, već zbog globalnih tokova.
16,5% ispitanica mišljenja je da žene i muškarci nemaju jednake šanse za bavljenje naučno-istraživačkim radom. Osim toga, 8,4% anketiranih žena smatra da muškarci imaju veće kapaciteta za bavljenje naukom, dok to smatra i 7,9% muškaraca, pokazuje pomenuto istraživanje.
Visoke škole i fakultete upisuje i završava više žena. Među upisanim studentima žena je 56%, a među diplomiranim 58%.
Sa druge strane, među članovima Srpske akademije nauka i umetnosti dominiraju muškarci. Naime, u septembru 2014. godine više od 90% svih članova su SANU bili su muškarci, dok u Odeljenju tehničkih i društvenih nauka nije bilo nijedne žene, što je strašno, komentariše Aleksandra Mirić, arhitektica i konzervatorka, i dodaje:
“Srpska akademija nauka i umetnosti je izdala preporuku o upotrebi feminizama u srpskom jeziku, koja je negativna. Oni preporučuju da neke profesije ne dobiju svoju žensku formu”, priča Mirić, i dodaje: “Ja sam arhitekta, ali sam malo više arhitektica, i jesam konzervator, ali sam malo više konzervatorka. Ostaje mi pravo da bez obzira na to da li su gramatički ispravni ili neispravni termini, da ja njih koristim. To je jedan od načina osvešćivanja i podrške meni i mojim koleginicama, da shvatimo da nama naše profesije pripadaju.”
U 2009. godini u Srbiji je prvi put u istoriji doktorirao jednak broj žena i muškaraca.
Međutim, ubrzana feminizacija naučnih zvanja povezana je delom i sa pogoršanjem položaja nauke, a ne isključivo sa poboljšanjem položaja žena, navodi se u priručniku Rodna ravnopravnost i diskriminacija na osnovu pola, gde se objašnjava da žene ulaze u ona naučna područja koja napuštaju muškarci, odnosno u područja kojima opadaju status i plaćenost.
Sa druge strane Mirić navodi da “zanimanja u kojima ima puno žena tokom vremena budu devalvirana finansijski.”
Izjednačavanje žena i muškaraca u sticanju akademskih titula odražava se i na strukturu nastavnog kadra na univerzitetima, navodi se u pomenutom priručniku, a feminizacija nastavnog osoblja je najvidljivija na najnižem nivou – saradnik bez naučnog zvanja – gde ima više od polovine žena.
“Ima vrlo malo žena koje su dekanice, ima mnogo više profesora nego profesorki, a s druge strane ima mnogo više asistentkinja, što nam pokazuje i to da žene ipak malo teže napreduju u karijeri,” objašnjava Mirić.
Ona dodaje i da je protiv uvođenja kvota – “tipa da sledeći član mora da bude članica.”
“Međutim, možda je to rešenje. Možda u nekom trenutku jednostavno treba nasilno uspostaviti ravnopravnost, jer daleko od toga da među naučnicama nema onih koje to zaslužuju,” zaključuje.
Biti majka i naučnica
Tek kada shvatimo da zaista treba podržati sve obaveze koje žena ima i privatno, i profesionalno, ističe Mirić, onda možemo da razgovaramo o društvu koje teži ravnopravnosti.
“Žene se, po prirodi stvari, razlikuju od muškaraca. Ja sam imala potrebu da stvorim porodicu, kao i moje kolege, ali uloga žene u roditeljstvu potpuno se razlikuje od uloge muškaraca,” priča Vučković.
U kontekstu bavljenja naučno-istraživačkim radom, dodaje ona, potrebno je diplomirati, magistrirati, odnosno steći zvanje mastera, zatim doktorirati, i nakon toga biti biran u zvanja docenta, vanrednog i redovnog profesora.
“Dakle, žene, odnosno majke, ispunjavaju, u profesionalnom smislu, iste uslove kao i njihove kolege, ali ne rade iste stvari kao njihove kolege. Samim tim, jasno je da je ženama dosta teže.”
Jelena Vučković kaže da se ove poteškoće prevazilaze podrškom porodice, i partnera koji je, kako navodi, izuzetno važan faktor na putu usavršavanja žene.
“Kada on pokaže razumevanje, ne zbog toga što ste vi njegova devojka ili žena, već zbog toga što oseća potrebu da vam pomogne kao osobi koja želi da bude uspešna u svom poslu, onda to zaista mnogo znači.”
Društva u kojima je puno rađeno na prosvećivanju nacije imaju veoma visok stepen tolerancije u odnosu na majke. Aleksandra Mirić kao dobar primer navodi Francusku, gde je studirala:
“Žene sa malom decom dolaze na posao zato što doje. To dete ima pravo da bude dojeno, i žena ima pravo da radi,” i ilustruje:
“Dete kmeči, i žena naučnica sedi u biblioteci i doji dete koje malo spava, a malo ponovo kmeči. I svi oko nje imaju veoma visok stepen tolerancije, i u odnosu na sam čin dojenja, i u odnosu na to što beba pravi galamu.”
Ona objašnjava da su generacijski uspostavljeni modeli ponašanja koji su vrlo povoljni za žene. Sa druge strane, u društvima sa patrijarhalnom zaostavštinom, poput srpskog, prema ženama se vrši agresija, koja se često i ne percipira kao takva.
“Činjenica je da sam prilikom razgovora sa potencijalnim poslodavcima nailazila na pitanja poput mojih ambicija što se tiče prošinja porodice, a ispitivana sam po malo i o statusu mog supruga. To ne sme da bude tako! Privatni prostor koji svako ima, koji se razlikuje od profesionalnog, jeste nešto što treba da se čuva, i u šta ne sme da se zadire,” kaže Mirić.
“Treba da stojimo jedna uz drugu”
S obzirom na patrijarhalno nasleđe, tradiciju i kulturu, ne može se jednostavno prenebregnuti činjenica da i dalje postoji muška dominacija, koja podrazumeva određenu ulogu žene u društvu, priča Jelena Vučković, i dodaje da je za pozitivne promene i proces emancipacije važna i uloga medija:
“Nužno je da ono što žene rade postane vidljivije, kako bi dale primer i drugim ženama, koje možda nemaju dovoljno snage da se iskažu. Boljitak je u insistiranju na znanju, stručnosti i profesionalnosti u svemu, bez obzira čime se bavimo i kog smo pola.”
Takođe, žene koje jesu na položajima bi trebalo da se osveste, smatra Mirić i da se zauzmu za ženska pitanja. “U položaju u kome smo već izložene i fragilne, u evidentno patrijarhalnom i nejednakom društvu, treba da stojimo jedna uz drugu,” zaključuje.
Medijski sadržaj „Zašto obrazovanje ne sme imati rod?“ deo je projekta “Glasno i jasno o (ne)ravnopravnosti polova”, podržanog od strane grada Niša u okviru Konkursa za sufinansiranje projekata proizvodnje medijskih sadržaja od javnog interesa u 2017. godini.
