Ko vakti kana biut čhave, sar em olengere dada thaj daja na anena o sikljovipa ko puchipa, numa odova kotor taro plengo djivdipa, isi rromane čhave bashi kaste diploma tari fundoni, em but mashkaruni sikavni, privilegija. Odova but droma naje o mangipa ni taro čhave, numa taro dada, odova vol sebepi taro shaipa kaj djivdinena.
“Rromane sikavne, uzaro pharipa taro chororipa, po but droma taro avera ćhave ko jek bersha ačhavena o sikljovipa thaj ko terne bersha kerena buti kote na rodela pe baro djandipa sar bi shaj te ovol olen shaipa te djivdinen. Ko fundono thaj mashkarsikavutne bersha but droma tane ko sikavutne basho bare , kote agorishinena fundono sikljovipa premalo po tikno programi”, phenol pe ki analiza koja kerdja Tim basho socijalno khuviba thaj tiknjriba taro chororipa ki Guverna tari Republika Srbija.
Jek taro okola kasiri djivdipaski misija te ovol po shukar e statistika koja phanli basho sikljovipa e rromengo tari e Ajsha Alich, pedagoshko asistenti ki Fundoni sikavni „Vuk Karadžich“ ko Nishi. Akaja sikavni tani specifichno po odova so pashe uzaro 97% taro rromane čhave, a sar phenol e Alicheva , akaja sikavni suksesno so baro gedno taro olakere sikavne lundjarena sikljovipa.
Baro pharipa bashiolate sikavi buti e čhavenca kola djana ko anglosikavne, sebepi so odola čhave tek valjanol te khuven ko sistemi, angluno drom dikhenape e institucijenca, ko vrtichija na djana, arakhen olen o dada thaj daja.
„Olende isi nesave ple tikne biserija, kola ko nesavo drom shaj but te hasavkeren manushe. On avena thaj vakerena so ulo khere, taro chororipa, djaipa ko avrjaluzne phuvja, akochiba ko kher thaj avera bucha. Odola tane tikne manusha bare djivdipaske problemijencar“.
Sikljovipa ki dajaki čhib importantno basho arakhipa tari kultura thaj tradicija.
O Rroma po anglal but po buderi mukhenaj o sikavne, numa e situacija avdive but po shukar, phenol oj, sebepi basho akava ule radionice, tribine, vizite ko familije ano kola e dadenge thaj dajenge vakerolajpe kobor importaantno sikljoviša taro čhave.
“6 procentija čhave taro rromane beshipaske thana djala ko anglosikavno sikljovipa, 12 procentija isi olen shaipa te aven dji o pustika. 69 procentija taro čhave kas isi bersha basho sikavne ramosarena fundoni sikavni, agorishini 64% taro olende. E situacija po čhilali kana ko puvhipa mashkaruno sikljovipa, sebepi so svako 5-to adolescent taro rromano beshipasko than djala ki mashkaruni sikavni”, phenolape ko akava rodipa.
„Em baro problemi olenge čhibjaki barijera, thaj odova da na samo kana ko puchipa rromani thaj srbikani čhib, numa isi amen situacije kana e familijen iranena taro avrijalutne phuvja, thaj o čheve kerena lafi tari phuv kotar avena, numa rromane, srbikane na djanena ni jek lafi“, phenola Alicheva, numa vakeri kaj o čhave sigate sikljovena srbikani čhib. But po baro problemi odova so e rromani čhib ko sikavutne fakultativno, so shaj te ovol phare te arakhipe e kultura taro akava manushikanipa.
„Daja thaj dada na mangena te olengere čhave sikljovena akaja čhib, vakerena kaj olengere čhave djanena rromane. Me bi mangavaj te akate ovol amen ssatija tari rromani čhib, naje odova smo sikljovipa tari čhib, amen djnaja, numa kerolape o lafi tari tradicija, obichaja, kultura, so o rromano amalipa na valjanol te bistrol. Ako tumen kerena lafi ki narromani čhib, bistrena pli dajaki, odova manushikanipa nashaldjovol, staruinol asimilacija, odova me na mangava. Nashaldjovol poezija, vakeriba, paramicha, sa soj shukar. Thaj sa shaj te nashaldjovol. Bashi mande te ove Rrom oveja manush. Me kerava baripa so sijum Rromani, ko odova so kerava buti ki sikavni thaj so azhutinav terne generacijenge te oven po shukar tari mande“.
Diskriminacija sar kotor taro rromano djivdipa
O Rroma ko sa plo djivdipa dikhenape e diskriminacijaja. Ajsha Alich phenola kaj e čhavenge mangol te ovol egzampli tari shukar praksa, soske korokori oj da marolajpe e oredrasudencar thaj diskriminacijaja, bashi koja ashundja ko po paluno vakti taro djivdipa.
„Djikaj na startuindjum te kerav buti me na djandjum bashi diskriminacij. Bijami sijum ki purani Jugoslavija thaj mande ple phure vaspitindje sar Jugoslovenka thaj rromani. Na ladjav tari mli nacija, kana startuindjum te kerav buti, dikhljum kaj knachi naje sar valjanol thaj dikhljum kaj ko puchipa e diskriminacija. Me kerava sa te borinama upralo odova thaj te odova sikavava e čhaven. Odova pharo lafi, djikaj na djandjam odova lafi, nadjandjam ni soj odova. Akana ko sa dikhaja sar diskriminacija. Naje sa so soj trujal mande diskriminacija, oj isi thaj okoja garavdi, olate phare te pendjare“.
Ki sikavni „Vuk Karadjich“ po anglal djanaj po buderi narromane čhave, dji kaj akane, kana o hakaj mukhola te svako amosarol pe čhave kaj mangol, avola dji e getoizacija, thaj ki sikavni isi trin procentija taro narromane čhave.
„Amen isi akate beshipasko than Nikola Tesla, isi but čhave, numa on na djana ki akaja sikavni, numa djana ko javera. O čhave na dikhena diferencija, on khelenape, numa djana ko avera sikavne, so hari dukhal. Uli amenge teritorijalno ulavipa, kote e sikavni ulavola jek gendo taro sikavne thaj darava kaj jek dive ka nashala em o klase, so nashti ovola shukar“.
Sar phenola e Alich, dji ki diskriminacija em but droma avola kana o čhave djana ki mashkaruni sikavni.
“Me amare sikavnen pratinava ko angluno bersh, te dikhav sar khuvdje ko sistemi kaj naje tane čhave ko o baro gendo. On sare khuvena ko malipa, tikno gendo taro okola kola javinenape thaj phenena kaj e profesorka khanchi phendja olenge numa te nesavo sikavutno vakerdja: “Tu sijan Rrom, so rode ki akaja sikavni?”, phenol e Alich thaj vakerol kaj on kerena sa te on ovena spremne ten a chiden pe palal odoleske soj Rroma. “Sikljovipaja shaj te aven ko niveli sar em avera čhave”.
Naje pozitivno diksrimincija
Valjanol te menjinipe o gndipa ko manusha te bi ovolaj po tikni e diskriminacija. Egzampli tane afirmativne mere basho ramosardipa ko mashkarune sikavne thaj fakultetija, sebepi so o narroma gndinena kaj on diskriminishime.
„Rromane čhave avena taro rromane beshipaske thana. Rromane čhave naje olen jek angluno punto, sebepi so na djana ko jasle, vrtichija, olende arakhena o dada, daja, papo, mami. Amare čhave mangena te sikljoven, isi em okola kola na mangena. Amare čhave isi olen rezultatija ko takmichenja. Naje amen jek angluni punto, odoleske sijam hari po palal. Me sikavava e čhaven te oven duj korakija anglal, soske ako iranenape jek po palal, odova shaj but te koshtini olen“.
Tekst: Milica Branković
Video: Tamara Milojević
Nakhaviba pi rromani čhib: Turkijan Redžepi
———————————————————————————————————
***Media i reform centar Niš će u narednom periodu objaviti seriju tekstova i video priloga o kulturi, tradiciji, jeziku, religiji, kao i novim kulturnim praksama Roma u Nišu i okolini. Media i reform centar Niš će tekstove objavljivati na srpskom i romskom jeziku, kao deo projekta „Vakeribe taro mahale- priče iz mahale” koji je podržalo Ministarstvo kulture i informisanja Republike Srbije na Konkursu za sufinansiranje projekata iz oblasti javnog informisanja na jezicima nacionalnih manjina u 2019. godini.
