Čhavorikane prandipa naje tradicija, numa phagipa taro manushego hakaj

Buderi taro ekvash čhaja ko rromano amalipa lena rromen anglal 18 bersh, sikavi rodipa taro UNICEF-ovog istraživanja: „Procenti taro čhavorikano prandipa ki sa populacija perola, ko rromano amalipa odova procenti bajrola. Ko 2004.bersh sine 45,9 procentija taro čhaja kola lile rrome anglal 18 bersh, ko 2010.bersh akava gendo ulo po baro 53,7, te ko 2014.bersh alo dji ko 57 procentija taro čhaja kola khuvdje ko prandipa anglal o 18 bersh. Premalo gndipa tari psiholoshkinja Anita Cekich, koja kerola buti sar pedagoshko asistenkinja ki fundoni sikavni „Ivan Goran Kovachich“ ki Nisko Banja, akaja pojava naje ola opravdanje.

Ko tikne bersha leiba taro rom mande dukhla thaj na mangav te phenav kaj odoja tradicija, ko nesave thana odova skavipe, sar adeti ingarolpe tari kroch ki jroch, numa isi khanchi ko manusha kaj odova naje nanormalno. Bashi mande odova nae adjahar. Amen ki sikavni sine amen čhaj koja ko 14 bersh lilja rome thaj na agorishindja fundoni sikavni. Nakhle bersheste vakerdjm olaja sar bi ikljolaj ko ispit, odova valjanol, numa oj naje interesuimi, soske tani khamni. Olakiri familija maglja te oj lundjari o sikljovipa, numa oj odova na manglja“.

Anita Cekich phenol kaj prandipa ko tikne bersha ko rromano amalipa ovena ko savena faktorij thaj odothe isi socijalno beshipa, gndipa tari daj thaj dad, sar em manusha kolencar rromane čhaje svako dive amala, soske ko jek vakti taro djivdipa e grupa taro jek bersha isi ola prioriteti premali familija.

But pucholape taro kolektivno gndipa, kolektivno shaipa taro djivipa…odoleske so djivdipe ko mahale jekhe manusheske lela shaipa te gndinol, vakerol, sloboda te phirol ko nesave momentija…Te khoni sar jekhutno, shaj ovol terni čhaj isi mangipa te sikljovol, odothe puchenape po purane članija tari familija, olate naje hakaj ko plo phenipa. Ovola em avera sluchaija, kaj o dad em i daj dena balval ko dumo , numa o čhavo na mangola.

Sar Rromani koja na barili ki rromani mahala, e Anita phenol kaj egzamplija ano kola e čhaj dikholape djikaj bajrol importantne kana kol puchipa prandipa.

Me dikhavaj so kerena sine sikavde manusha, manusha kola sine olen pli buti, odothe tane mlo dad thaj daj, komshije. Ki rromani mahala averčhane. numa te ako khoni tari sarijende agorishini sikavni numa fakulteti ko nesave bersha palo 20 bersh, ov ovol sar phuri djuvli. Phenena kaj nakhle bersha basho prandipa. Mange odova but droma hasaibaske, numa em rojbaske.

„Patrijahalno struktura taro amalipa sikavi fundono okviri ano kova odikerdjol thaj reprodukuinolpe praksa taro čhavorikano prandipa. Kana dikholape analizitimi građa. Sikavdilo kaj kult nevinost, ulaviba taro role ko bucha kote e djuvlja isi po teluno than, sar eme elementarno nadjandipa taro odova so vakeri khuviba ko prandipa, importantno faktori taro riziko kola phandle basho odikeripa tari praksa ko čhavorokane prandipa ko amalipa“, phenelape ko akava rodipa.

Kana dikholape taro psihologikano ugao, Cekich phenol kaj o gndipa taro Rroma valjanol te menjinipe, odova em shukar valjanol te kerol pe sikljovipaja. Adjahar o čhaja ka ovol olen buhlo spektri taro shaipa taro okova so dol ola o amalipa ano kova bajrola.

Ka gndina javerčhane, ka vazda amaro gndipa, ka djangavdjova, ka dikha ko djivdipa javerčhane, ka dikha avutnipa gndipaja: „Soske te ne karav buti, soske te kedav gunoja numa te lav rome thaj te ekonomsko zavisinav tari oleste. Soske te na djivdinav tari mande thaj mli buti? Ako mange azhutinav adjahar avera da ka dikhen amen averčhane .

Tikene bershenge prandip em budri kerena čhilale bucha e djuvljenge

Anita Cekich phenol kaj ko anglovaktesoro prandipa shaj te ovol mangipa thaj odova shaj ovol shukar, numa odova na ovol but droma.

Djuvlja kola ačhovena ko odola amalipa, numa na arakle pes . Bijanena čhaven –olengi buti te arakhen olen thaj te keraven. Naje odova čhilale, sare taro amande djuvlja isi olen buti, khere chistini thaj keravi thaj arakhi čhave. Numa odova naje prioriteti, shaj arakhi pe balans ako ovol tumen hakaj ko gndipa thaj tumaro vakeripa“, phenela i Cekich.

Anglal vakteso prandipa tano sebepi te dja anglal ko djivdipa soske čhaj koja khuvola ko prandipa, nashti agorishini sikavni:

Odoleja so na sikljiljam, amen na sijam informisjime. Na djanaja sar te maramen nesave buchencar. Maj anglal, ako avol djik ko nasilje, na djana te pendjaraole, soske fizicjko nasilje naje jekhutno“.

Oj phenola kaj basho romnja ko rromane mahale normalno te olegere roma vakeren olenge savena lafija, numa te na den olen thajra basho so valjanol olenge, thaj on gndinena kaj odovasar valjanol thaj siklile odoleja te djivdinen. But, uzro sa odova, ovena fizichko maltretirime, sar ispati sine oj kana kerdja buti ko amalipa „Osvit“, kote sine sar volonteri:

Sijuma ki kancelarija kana ali jek rromni koja sine mardi, rovolaj. Taro amalipa gele olaja ki kaljardi thaj ko Centro bashi socijalno buti. Me da kerdjum but droma lafi rromnjencar kola sine viktime. Angluno drom dikhljumpe e procedurencar kola o rromnja valjanol te keren kana prijavinen nasilje ki kaljardi“.

Čhavorikane prandipa tane ko savena rashtrake dokumentija thaj srategije pendjrde sar problemi kova valjanol te reshimipe- Maj anglal, normativno thaj institucionalno okviri tano premalo mashkarmanushege standardija phanle jekhipaja thaj zabrana tari diskriminacija. Palal o phenipa taro Komiteti basho čhavengo hakaj thaj Komiteti te nashalol sa o dikhipa tari diskriminacija premalo djuvlja, problem taro čhavorikane prandipa locirimo em ki Nacionaki strategija basho rodno jekhipa ko vakti 2016-2020.bersh. Strategija basho socijalno khuviba taro rroma thaj Rromnja ki Republika Srbija basho jek vakti, sar em Strategija bashi prevencija thaj arakhiba tari diskriminacija basho vakti taro 2014 -2018 bersh“, phenela pe ko izveshtaj taro UNICEF, phenipaja, em ako o problem hakaj-formalno locirimo, ko tereni, numa naje djaipa anglal.

Tekst: Milica Branković
Video: Tamara Milojević
Nakhaviba pi rromani čhib: Turkijan Redžepi

———————————————————————————————————

***Media i reform centar Niš će u narednom periodu objaviti seriju tekstova i video priloga o kulturi, tradiciji, jeziku, religiji, kao i novim kulturnim praksama Roma u Nišu i okolini. Media i reform centar Niš će tekstove objavljivati na srpskom i romskom jeziku, kao deo projekta „Vakeribe taro mahale- priče iz mahale” koji je podržalo Ministarstvo kulture i informisanja Republike Srbije na Konkursu za sufinansiranje projekata iz oblasti javnog informisanja na jezicima nacionalnih manjina u 2019. godini.