Rromane bijava anglal ovenaj po efta dive. Bichaija thaj tradicija kola pratinena akava importantno buti ko djivdipa tari svako rromani familija menjinenajpe rekalo vakti, thaj diferentno taro than ko than. Rromane bijava avdive ovena duj numa trin dive. Odova so ovlaj ko anglitbe bijava atakholape prekalo vakeriba taro purane manusha, nesave obichaija respektuinenape mashkaro terne avdive da.
“Bijav e rromenge em baro salan. Bijav ovola sar jek sheni taro nevo djivipa kova bijandjol. Odoja bari buti. Manush ova nasavo kash bajrari avol ko chefi, numa kana ka ovol nevo manush ko amalipa – nevo manush. Odolesske o bijava da baravale – soske ovola nevo djivdipa thaj odova ovol izrazimo ko Rroma”, phenol sociologo thaj romologo Djokica Jovanovich.
Ana Sachipovich taro amalipa Rromnjengo “Osvit” taro Nish, phenola kaj predrasude te chorori rromani familija shaj te korkori finansirini thaj organizuini baravalo bijav ano kova dolape but thajra ki muzika, zlato thaj hajbe.
“Shaj bi o Rroma ovenaj sar egzampli basho aver populacija kola naje Rroma kop le obichaija thaj tradicija. Kedolape e familija thaj po pashe amala kola avena ko daja thaj dada kola kerena bijav thaj phenena: kotari mande ka ovol tut odobor tajra bashi muzika, tari mande odobor gajbe pijba. Anglal o bijava kerenaj pe telal o shatori, lolaj pe shatorija thaj chare, khoni pokinolaj akava aver okova, khoni kinolaj hajbe. Em pashe familija dolaj chenja, narukvice, angrustik… thaj dikhena e bojra kola isi zlato sar nevobershskoro kash. Odova na kindja sa e sasuj. Isi kana e ćhaveskiri familija baravali thaj shaj te kinen e bojrake dji e zlatno kruna ako mangena thaj materijalno shaj te korkore keren o bijav”.
Eftadinegoro veselje – obichaija
Pindutrine bershengi Sladjana Zenulovich, lilja rrome ko 16 bersh. Ple rrome pendjardja prekalo oleskoro rodjako. “Me sijumaj but terni. Alo oleskoro rodjako me rromeja thaj odothe pendjardjam amen. Palo kurko – duj alo o sastro sasuj, thaj odova rodjako te mangen man. Mle mangle maj anglal te dikhen o kher ano kova ka prandinaman. Mlo dad gelo thaj dikhlja o kher. Ko odova vakti 1981. bersh mo rrom kerolj buti, sastro, sasuj, devero – sare kerenaj buti, sine olen vrdon, tekno kher 40 kvadratija, numa sare kerenaj buti thaj mle magle te den man ki olende. Mlo dad phendja: “Mo ćhavo tu ka prandinentut oleske”. Prandindjam amen ko juni 1981. bersheste, kana agorishundjum fundoni sikavni”, phenol i Sladjana.
E Sladjanako bijav sine, premali tradicija, efta dive. Rromano bijav startuinol ki sreda kana e kujundjika akharol e misafirjen ki tikni thaj bari kana thaj ko hamami. Ki sreda kerena pe bijaveskere darija kola e bori ingari taro kher, kerena pe vencija taro luludja basho kapije thaj kerola pe peća – sadik koja kerol pe taro srma thaj pletenice dji e phuv, koja phiravi e terni bori ple shejencar ki rat tari bari kana. “I pecha kitini pe biserijencar. Ako e familija baravali ćhivolape em dukatija, ako chorori bizhunterija. Kerola pe pecha thaj i terni bori isi em tari rsma kerde bare bala kike dji e phuv ano kola ćhivenape mashne”, phenol e Ana Sachipovich.
Chtevrtkoja e tiknki kana kana kedenape o romnja thaj ćhivena kana e bojrake ko bala, gilavena ko defija, a e sasuj anola e vanchanica. Ko djuma akharenape misafirija ko bijav, e terni anglal ekvasho dive e romnjencar djala ko hamami. Nenad Jashich ki pustik “Stari nishki Rromi” ramosarol kaj ko Nishi “Koristiolajpe hamami ki Stabol-kapija, po palal Forutno, Zheleznichko numa kupatilo ki Nishko Banja”.
“Avdive naje obichaj bashi kana, soske sare sijam farbime, sar em obichaj te djalpe ki hamami, ko kupatilo. Soske tada sine obichaj te e terni djal te nadjol ko hamami: 90% taro manusha higijena ikerenaj ko fortune kupatilija. Akana ni odova obichaj naje vishe. Ko mangol te respektuinol akava obichaj, ov pla bojra/romnja muzikaja thaj manushenvar kola ov ka akhari shaj ogarena ki gamilija numa amala ko kher te odova respektuinolpe. Te na bistrolape e tradicija”, phenol e Ana Sachipovich.
Ko sasvato kinolaj pe sa so valjanol basho bijav, palal ekvasho dive avola muzika thaj khelena dji ki rat, kedenape prezentija basho bijav. „E bori uravdi ko dimije gadeja tari svila thaj jelekoja. Po shero isi ola tepeluko taj pecha, ko chekat isi ola parni boja ani koja ćvivenape šljokice thaj lulujdnege latice ko savena boje. Ko akava than isi em japushma – kova ćhivolape ko chekat. Ko mashkar ćhivolape kolani, ko pre papuche kole sivde ko zato numa srebro. Palal ekvasho dive ko ćhavo kova pravduinolape khelolpe sitaja, thaj bashalipe „Sasakoro horo“, ramosarol ki pustik „Stari nishki Romi“. Ki rat ko savato ovola e bari kana. „Ko dive tari bari kana isi jek tradicionalno gili „kheldja e Fata“, koja phenola kaj ki javer rat ka dikhol pe da li tani pe mujeja“, phenol i Ana. E gili djl adjahar: “Khelel i Fata pi lopata kas dikhela odole ka lela”
Ko purano kurko o bijav kana e bori phiravi e venchanica thaj o duvako. O prijateljija avena pali olate, palo prandipa, djala ko plo nevo kher kote kerenape o obichaija kana e bori khuvola ko kher: e bori frdola giv ko krovo, khuvola ko kher mareja teli khak thaj ikerol murshe ko vasta, makhola avgin upral o udara trin droma, djikaj e sasuj kosola krpaja, kana khuvol ko kher o ćhavo kova prandinolpe gazini olakoro pro thaj khuvela ola ki ćham sar bi djanolajpe koj gazda ko kher. Pachalpe kaj sebepi taro akala obichaija e bori, sar e sita so aćhol ko krovi, oj da ka aćhol ko kher, ka ovol ola gudlo thaj shukar djivdipa, ka bijani murshe ćhaven thaj ka ovol ola sloga pe rromeja. Palo akala obichaija ovola i vechera.
Parno muj kult tano ko Rroma thaj Rromnja kola odova respektuinena thaj akava importantno ko amalipa. Ponedeljko dive kana slavinipe e bojrako parno muj, numa so sjahar khuvdja ko prandipa. Ki bojrakiri daj thaj dad igarelape o gad thaj slavinipe tate rakijaja. “Ki amende adjahar tradicija te ko prandipa khuve parne kujeja. Ko ponedeljko sa e misafirijencar geljam ko mlo dad thaj daj, mi daj dolaj prezentija, sine hajbe, trubachia, kheldjape. Ko utorko mle ale ki mi sasuj thaj sastro. Odova tad sine adjahar”, ikeri ki godi plo eftadinego vijav e Slađana Zenulovich.
E Sladjnakiri ćhaj akana trijaduduje bershengi Zorica Sachipovich, lilja rrome ko 24 bersh. Ple buchaja, kote sine ola podikeripa tari pli daj koja na manglja te terni lol rrome, numa uzaro podikeripa tari sa e familija, e Zorica agorishindja Hakajesko fakulteti, lilja rrome thaj bijandja duje ćhajen. Phenol tani kaj but menjindjape o vakti akana, numa kana olakiri daj sine terni. Taro pendjaripa, prekalo obichaija ko bijav, dji ki rola taro terne Rromnja ki familija.
“Avdive o ćhaja thaj ćhave ko avera shaipa pendjarenape. But droma pedjarenape prekalo Fejsbuk thaj Instagram, thaj odothe ovola khanchi po seriozno. Me gndinav kaj akana retko o manusha pendjarena pe prekalo avera manusha, thaj palo odova khuvena ko prandipa. Isi, ama na but. Mlo bijav sine trin dive. Anglino dive kheljol pe ko amare sheja kerolape venci koleja kitinipe o kher thaj beshol ki kapija. Dujto dive: venchanica, kafana, hajbe pibe thaj palo odova, odova trito dive kana igaripe o gad thaj tati rakija: so phenena, odova em baro e dakoro thaj dadeskoro baripa, kana e bori ko prandipa khuvela pe mujeja”, phenol i Zorica.
E Zorica phenol kaj avdive sap o but terne mancipuime Rromnja kola agorishinen fakultetija, suksesno ki buti, thaj oven shukar daja thaj rromnja. Tradicionalno rrola tari rromni menjinipe, oj ple buchaja ko Amalipa dola podikeripa e Rromnjenge prekalo buti olencar thaj ple egzamplija.
E Sladjana phenol kaj svako dive kerol lafi ple unukencar taro rano prandinipa, thaj kerol sa so shaj te ćhivol olen pod rom koleja geli olengoro daj – sikljovibaske dromeja. Numa, solduj phenena kaj valjanol te arakhipe em i tradicija.
“Me sijum basho odova te djal pe vakteja thaj o amalipa ano kova kerava buti djala ko odova kerol jek zorali emacipuimi Rromni. Numa na valjanol te bistrolape e tradicija thaj na valjanol sa odobor te ovol modernuizimo. Khanchi valjanol te aćhol. Gndinav kaj svako manushikanipa valjanol te ovol ole pli tradicija thaj te arakhiola”, phenol i Zorica.
*tekst preveo: Turkijan Redžepi
***Media thaj reform centar Nish ko avutno vakti ka sikavi serija taro tekstija thaj video tari kultura, tradicija, ćhib, religija, thaj neve kulturake praksencar taro Rroma ko Nish thaj pashe thaj po dur taro Nish. Media thaj reform centar Nish o tekstija ka objavini pi srbikani thaj rromani ćhib, sar kotor taro projekti “Rromanipe – Kultura, tradicija, ćhib thaj religija e rromengi” podikerdo taro MInistreumi tari kultura thaj informishiba tari Republika Srbija ko Konkursi basho sufinansiriba taro informishiba ko ćhibja taro nacionake minoritetija ko 2018. bersh.
