Sine jek drom manusha kaste na sine olengiri phuv, olengoro gendo sine po buderi taro desh milionija. Manusha barvale historijaja, kulturaja thaj tradicijaja. Vakeriba tari oleste ko svako drom sine negativno statistikaja thaj egzamplija kova ko avera manusha ka phanenaj o magipa te djivdinen, numa ki olende na. Roma – sinonimi basho pharo djivdipa, numa em te veseleninenape, muzika thaj bah. Adjahar komplesno buti na aćhavi tut sa jek, odoleske em o vakeriba taro Rroma interesno, gi granica taro chachipa thaj paramisi.
Premalo historikano phenipa, Rroma tane tari severozapadosi Indijia. Ki Evropa angluno droma ale ko IX.veko, numa odothe adjikerdja olen pharo djivdipa…Paldime thaj phanle, dji ko ekvash aro XIX.veko na sine olen fundono hakaj, hakaj ki sloboda, a but puti na dikhenaj olen sar manushen. Jek taro em pharo vakti sine II Lukijako mahreba basho akala manusha, kana, premalo podatkija, mudardo mashkaro 220 thaj 500 milje ćhave, djuvlja thaj mursha taro rromano amalipa.
Angluno djaipa anglal ko po shukar djivdipa taro Rroma ulo 1971.bersheste, kana kol Londoni ko 8.april odikerdilo Angluno lumijako kkongresi e rromengo, a phenipaja taro UN odova dive ulo Lumijako dive e rromengo. Ko Kongresi lilja pe anav “Rrom”, so phenol kaj odova manush. Uzaro odova, uli e rromani zastava, a rromani himna uli e gili “Đelem, đelem”. Akaja himna em pendjardi ko gilavipa taro Nishlija Shaban Bajramovich, kova ki sa e lumija pendjardo sar thagar tari rromani muzika.
“E rromen isi pli čhib, kova naje jekhutno; kerena lafi kop o but dijalektija thaj akana tane anglal I standardizacija tari knjizhevno čhib. Odoleske ovena ko manusha bizi ramosardi historija thaj literature, numa barvale olenge I historija da thaj mujeski knjizhevnost. Nashavdje tane ple bijandipaski pachav, koja nashti avol pale – thaj avdive tane pachavutne taro po but religije … Kote arakhena sar ritualistija okova so naje kop o zorale culture, ki tradicija thaj obichaija tane em shukar, numa po but lena numa so dena ko avera nacije kaj djivdinena. But nashavdilo taro barvalipa ko monumentija, numa po hari, sar okola kultno thana, ikljovela but materijalno dikhipa taro rromano kulturako barvalipa. Ko vakeriba, e rromen isi, kobor tej barvali, kultira thaj bizi dart haj ladj valjanol te sikaven thaj te den ola sa e manushenge kola mangen”, vakerola romolog Dragoljub Djordjevich ki pustik Amalikane thaj kulturake potencijalija taro Rroma ki Srbija.
Uzaro Shaban Bajramovich, kova tano jek taro em pendjarde thaj em suksesne Rroma ki lumija, but artistija kola tane Rroma dindje plo djandipa ko limijako kulturako baravalipa. Odola tane Pablo Pikaso, Nikolo Paganini, Charli Chaplin, Ava Gardner, Majkl Kejn, thaj but avera.
O suksesi da kotaro akala manusha nashti sine te peravol o stereotipija taro Rroma kola isi em avdive. Sar dikhola pe sebepi taro odola predrasude, ko than te oven jek, o Rroma ulavenape, thaj ovena ko geto.
Čhave taro romanno amalipa mukhena o sikljovipa, em odova ko anglune klase, phare khuvena ki buti, a but djene olendar djivdinena ko agor tari egzistencija.
“Uzaro objektivno slika taro shaipa ano kola djivdinena o Rroma sikavena uchi thaj phari socijalno grupa (phare djivdipaske shaipa, ucho niveli taro manusha bizi buti, o čhave naje uljuchime ko sikljovipasko sistemi, na zorali komunikacija e manushencar kola naje Rroma, na shukar higijensko thaj sastipaski situacija), importantno kotor tari sa e slika taro olengor djivdipa sikavena em subjektivno gndipa. Nesave manusha kola kerena e rromencar buti phenena kaj o subjektivno gndipa importantno sikavi kvaliteti taro djivdipa taro but objektivno kriterijumi. O Rroma tane taro solduj riga specifichno populacija, koja sikavi slika taro na bare aspiracije thaj but sig shaipa tari adaptacija. But droma, olengere subjektivno phenipa naje premalo objektivno shaipa taro djivdipa”, ramosarola Bozhidar Jakshich ko kotor Rroma mashkari diskriminacija thaj integracija.
Respektuipa taro nesave purane adetija thaj tradicija, sar soj prandipa taro tikne čhave, karakteristichno tane ko avdivesutno vakti, am ako naje premalo manushengo hakaj. Diskriminacija thaj duripa kerol olenge pop hare o shaipa taro djivdipa. Numa, isi emo kola kola shaj te marenpe phare djivdipaja thaj te oven suksesne.
Jek rromano phenipa vakeri: Shukar grasta nashti ovena ko na shukar kolori. Adjahar em e manushencar. Respektuipaja taro avera phagenape o stereotipija , ko akava dikhipa taro Rroma, kasiri historija ko nesave segmentija but bari.
Autor članka: Milica Branković
Autor video priloga: Tamara Milojević
Prevod: Turkijan Redžepi
______________________________________________________________________________
***Media i reform centar Niš će u narednom periodu objaviti seriju tekstova i video priloga o kulturi, tradiciji, jeziku, religiji, kao i novim kulturnim praksama Roma u Nišu i okolini. Media i reform centar Niš će tekstove objavljivati na srpskom i romskom jeziku, kao deo projekta „Vakeribe taro mahale- priče iz mahale” koji je podržalo Ministarstvo kulture i informisanja Republike Srbije na Konkursu za sufinansiranje projekata iz oblasti javnog informisanja na jezicima nacionalnih manjina u 2019. godini.
