“Kad se zapali šuma, gasimo je sami. Kada se donosi 20 ili 30 kilometara daleko od nas.” Ovako danas izgleda svakodnevica u Brestovcu, Grdelici i Vučju – mestima koja su nekada bila opštine, a danas su administrativno svedena na periferiju Grada Leskovca. Upravo zbog toga udruženje građana “Ovde ostajem” pokrenulo je projekat “U našem dvorištu“, koji kroz razgovore sa građanima, fokus grupe i anketu pokušava da odgovori na pitanje: da li je vreme da se statusi opština vrate.
Još nakon oslobođenja od Turaka 1887.godine pa sve do 1965. Brestovac, Vučje i Grdelica imali su status opština. Ako su tada naši preci imali svest o lokalnoj samoupravi, zašto bi mi od toga danas odustali – tim pitanjem počinje priču Milena Stajčić Ranđelović iz Udruženja građana “Ovde ostajem”.
Kako bi ova mesta ponovo dobila status opština, Milena i ostali meštani pomenutih sela, žele da krenu u zagovaranje. Ideja nije nastala spontano, već je odgovor na dugogodišnje zanemarivanje lokalnih zajednica i centralizaciju odlučivanja u okviru Grada Leskovca.
Njihovu ideju podržala je Nacionalna koalicija za decentralizaciju, PROACTIV i Odbor za ljudska prava. A sam naziv projekta kroz koji će svoju ideju podići na viši nivo jeste simboličan – “U našem dvorištu”.
U okviru projekta sprovedene su fokus grupe sa različitim ciljnim grupama stanovništva – starijom populacijom, dve grupe mladih uzrasta 15 do 30 godina, kao i sa roditeljima, koji su prepoznati kao posebno ranjiva kategorija. Paralelno sa tim, organizacija sprovodi i anketu među stanovništvom Brestovca, Grdelice, Vučja i okolnih sela, koja trenutno broji preko 200 ispitanika, dok je cilj da se dođe do minimum 300 odgovora.
Anketa je prilično opširna i bavi se kvalitetom života u ovim sredinama, ali i pitanjima da li građani znaju da su ova mesta nekada bila opštine, kakvo je njihovo mišljenje o toj činjenici i da li smatraju da postoje kapaciteti i opravdanost da se status opštine vrati. Pa neverovatna stvar je da su odgovori bukvalno, kad sve sumiramo, kao copy-paste. Znači u suštini, nekih 99% je za to, svi vide problem zašto se teško živi na selu, zašto sve zavisi od odluke gradske uprave – pojašnjava Milena.
Nakon završetka ankete i fokus grupa, sledeći korak jeste umrežavanje lokalnih inicijativa. Ostvarena je komunikacija sa građanima Grdelice i Vučja, a planiran je i prvi zajednički sastanak radne grupe u Leskovcu, koji Milena opisuje kao „istorijski susret“. Planirani su i dodatni sastanci u samim lokalnim zajednicama.
U okviru projekta planirana je i radionica sa pravnikom Ivanom Grujićem, na kojoj će se govoriti o pravnim mehanizmima i procedurama za pokretanje inicijative. Za status gradske opštine procedura je manja, jer o tome odlučuje Skupština grada Leskovca, dok za vraćanje statusa samostalne opštine odluku donosi Skupština Republike Srbije.
Napominje da projektom neće obuhvatiti samo pokretanje inicijative, već će završnica biti tribina na tu temu, gde će na osnovu analize ankete i izveštaja, razgovarati o ekonomskoj održivosti. Tek nakon toga će doneti odluku, a ona se nada da će inicijativa biti pokrenuta.
Razlozi za vraćanje statusa opštine duboko su ukorenjeni u svakodnevnim problemima građana
Milena kaže da se stanovnici Brestovca, Grdelice i Vučja susreću sa mnogobrojnim problemima koji su različite prirode. Posebno ističe situaciju u Brestovcu, gde godinama postoje problemi sa požarima u romskom naselju, nelegalnim deponijama i nedostatkom vatrogasne službe. Nekadašnje dobrovoljno vatrogasno društvo i stanica, koje su meštani gradili sopstvenim sredstvima, ugašeni su početkom 2000-ih, a imovina je prešla u vlasništvo Grada Leskovca.
Ovog leta ljudi su gasili šumske požare golim rukama, bez opreme, čak su i deca od 15 godina učestvovala, jer vatrogasaca nije bilo – navodi ona.
Dugogodišnji problem predstavlja i nedostatak vrtića, zbog čega majke ne mogu da rade, dok su deca smeštena u prostorije osnovnih škola. Takođe, Milena kaže da je Brestovac udaljen oko 20 kilometara od Leskovca, a okolna sela i do 30 kilometara, što dodatno otežava pristup zdravstvenim i drugim javnim uslugama, naročito starijoj populaciji.
Posebno teška situacija vezana je za vodosnabdevanje i pojavu balkanske endemske nefropatije, po kojoj je ovaj kraj poznat još od šezdesetih godina prošlog veka. Problemi sa vodom često se, kako Milena ističe, koriste u političke svrhe, naročito tokom izbornih kampanja.
Uprkos svemu, Brestovac nije sredina iz koje se masovno odlazi. Naprotiv, 2014. ili 2016. godine proglašen je za jedno od 20 sela u Srbiji povoljnih za život, i jedino takvo na jugu zemlje.
Borba za vraćanje statusa traje godinama
Borba za vraćanje statusa opštine nije nova. Prva ozbiljna inicijativa pokrenuta je još 2007. godine, nakon što je Leskovac dobio status grada. Tada je, kaže Milena, organizacija “Leskovački krug” prikupila oko 13.000 potpisa, ali inicijativa nije prihvaćena, iako je stigla do Skupštine Republike Srbije. Još ranije, tokom devedesetih godina, slična inicijativa bila je odbačena uz obrazloženje da predstavlja „separatizam“.
Nova inicijativa pojavila se i 2015. godine, kada su Grdelica i Vučje pokrenule postupak pred Skupštinom grada Leskovca. Međutim, bez razmatranja prikupljenih potpisa i dokumentacije, tadašnji (i sadašnji) gradonačelnik, ističe Milena, ocenio je inicijativu kao politički motivisanu.
