“E, gudle čhavalen, čhavalen ! Mukhen tumaro krlo! Numa chistokrlo! Mangava te shunav tumaro terno, gudlo, chisto krlo. Soske, mlo vilo, zor mikhlili, phurili … Greho, phare te gilaven mange!”. Adjahare pendjarutno Mitke tari Boroski “Koshtana” vakerolaj taro rromane muzikantija te uzari olengiri muzika bistro plo pharipa. Uzari rromani muzia, sar dikhol pe, em kolaj nakhol pe, chachune rovolpe, em shukar khelolpe.
Akava em shukar djanena o Rroma kola barile ko muzikantijenge familije, kaske keriba tari rromani muzika, sar em arakhipa tari olengiri tradicija, kotor taro svako dive. Jek taro olende em student tari artistikano Fakulteti ko Nishi Iva Barchich, kova phenol kaj isi ole puchipa premalo plo familijako anav te kerola nevi thaj arakhi rromani muzika, kolaja djivdinenaj oleske anglutne familije.
“Sine man bah te ovav ko amalipa taro bare muzikantija, soske sine khereske amala mle familijaja. Mlo dad taro 1994.bersh, isi ole studio, thaj but artistija avenaj ki amnede te sniminena. Mlo staro ki muzika sine Rromano čhavorikano festivali, ano kova liljim angluno thaj sar gilavutno. Oficijalno startuindjum te bashalav kana sine man 11 bersh, kana ramosardjum fundoni sikavni, angluno im+nstrumenti sine mange klarineti”.
Barchich studirini klarineti, uzaro odova bashali saksafoni thaj klaviri, ov phenol kaj bashi oleste e muzika simboli taro sloboda, odova so osetine, tha sae lumija.
“Sine man bah te 12 bershencar lav than ko EXIT festivali, bendeja GRAB. Odova sine spoj tari rromani thaj tradicionalno muzika e repeja. Odoja gruoa em akana but shukar kerela buti. Palo odova 2014.bersheste ulo le leskoro orkestri Very nice, ano kova kera kombinacija tari rromani muzika e djezeja, fank, rok. Liljam than ko Nishvil thaj Gucha, koja tani trito festivali ki Amari phuv. Keraja adjahar muzika te shaj te laja than ko svako manifestacija, basho sa”.
Talent kova arakhipe
O Barchichc phenol kaj e Rromenge dendo shaipa te bashalen, te ovol olen odova gen, numa odova hari.
“Te dja ki rromani mahala, ka dikha dajek tikne čhave sr gilavi, numa lilj nesave kashta te marol, ko djami, udar, javer khanchi. Odova naje samo gen, numa vezhba thaj buti. Amen taro tiknipa keraj buti ko amaro talenti”.
Sebepi so ij tane ki sa e lumija, rromani muzika tani savina. O Barchich phenol kaj o Rroma dindje sa tari peste ko savona muzikako zhanri. Motivija arakhena ko chachuno djivdipa, e muzika ramosaen vileja, soske ani olate dikholape kana tane bahtale numa naje tane bahtale.
Muzikaki kultura ingaripe tari generacija ki generacija, thaj adjahar pendjarutno rromano etnos, vakerol romolog prof.dr Dragan Todorovich.
“Tradicionalno instrumentijencar basho khuviba, phudiba – bubnjevi, darbuke, defija, zurle, trube, čemane – gilavdo o na shukaripa taro phiripaki lumija, pharo djivdipa, mangipa bizi bah, shuzhipa, jagako temperamenti. Nomadsko thaj apatridijako djidipa kerdja specifikani djivdipaski filozofija, “te ove , numa ten a ovol tut”, kola shaj ovena ko muzikake podijumija (Shaban Bajramovich, Esma Redzhepova, Usnija Redzhepova, Ljiljana Petrovich). Khelutno ashundipa taro natural sluhistija-solisti thaj orkestrija-kerenaj zoralipa ko bijava, ko shatorija, kafane pherede thuv, ko bijavenge sale, ko adjikeripa thaj ispratiba ko zheleznikane thaja autobusiske stanice, ko krshtenja thaj bijande dive. Bijamo vitruoznost, nizo note, numa but zorale, menjini dinamika thaj tempo thaj krleske savena ko vakti emocije sar gilavenape o gijlja, tacharenaj o vilje taro manusha kola djanaj ko sa lumijke metropole”, vakeri o Todorovich.
Te arakhipe rromani muzika taro bisteripa
Em shukar rromane muzikantija na sine sikavne, phenol o Barchich, numa odova na sine olenge phare te čhive nesave standardija. Gitaristi Pako de Luisa thaj Django Rajhard samo nesave anava taro lumijake pendjarutne rromane muzikantija.
“Ko zhal, akale amare taro Balkani na sine olen sikavnipa thaj nashti sine te mukhen e muzika ko lil. Numa ake ko chefi sijum so ko 21.veko isi amen sap o buderi studentija ko artistikano Fakulteti, numa em ko avera fakultetija”.
Iva Barchich em kop lo shaipa marolape basho arakhipa tarirromani tradicija, thaj ikavdja pustik “Rromane purane gijlja taro Nishi thaj Srbija”, ani koja ramosarda gijlja kola belezhundje nesave periodija taro Rromano djivdipa ko amare thana, em odova ki rromani, srbikani thaj anglijaki čhib. Ko avutnipa da planirini te ramosarol gijlja taro ple manusha.
Okova soleja na kerol baripa tani diskriminacija kolaja o Rroma ko svako dive arakhenape. Ov da nadur sine le diskriminacija taro jek taksisti soske na maglja te igari ole ki adresa ki Beograd mahala.
“Isi zorale thaj na zorale dikhipatari diskriminacija. Sebepi taro odova so me dozhivindjum, startuinav te gndinav dal te manush marolpe basho foro, rastra, kultura, ako ki aver rig ovol adjahar buti”. But droma ovol te o rromne čhave oven diskrinishime ko sikavutne. Odole čhaven, phenol o Barchichc, isi olen duj droma:
“Shaj o čhavo taro sa odova te ikljovol sar pobedniko, numa ka nashali pes thaj ka ačhol ko agor, sar po but Rroma. Shaj te phenav kaj si Rroma kola mukhenape, thaj okola kola marenape, te menjinen khanchi, te sikaven kaj amen na sijam manusha sar so aikaven amen. Amen sijam normalne manusha, sar em sa avera, numa na sinem amem shaipa te pendjaramen averencar. Thaj odova bangipa tari sarijende amender”.
Legenda taro odova sar uli e muzika
“Jek drom o Devol ko dumo taro Sveto Petar kerdja čemana. Ov na djndja kaj isi ole po dumo čemana, Sveto Petro khuvdja ki jek kafana, kote sine but veselo manusha, kana dikhle o Sveti Petre čemanaja ko dumi, phendje:
“Bashal, bashal”
Tari olengiri vika o Sveti Petar darandilo thaj nashlja, ko udar peli oleske I čemana taro diumo, ov lilja ola thaj gelo ko Devol, thaj pučlja ole:
“Soj akava , Devla?”
“Odova čhidjum tuke čemana po dumo te bashale e manushenge kana tane veselo, te ovol olenge shukar ten a marenpe, phenol o Devol.”
“Kana adjahar, soske naje po buderi manusha te bashalen, phendja o Sveti Petar.
“Ko ka bashali?, pučlja o Devol
“Neka oven o Rroma so ka bashalen, phendja o veti Petar. “ Te keren zabava e manushege kana pijen te a marenpe”
“Neka ovol adjahar, phendja o Devol. Thaj adjahar ačhilo.”
Tekst: Milica Branković
Video: Tamara Milojević
Nakhaviba pi rromani čhib: Turkijan Redžepi
———————————————————————————————————
***Media i reform centar Niš će u narednom periodu objaviti seriju tekstova i video priloga o kulturi, tradiciji, jeziku, religiji, kao i novim kulturnim praksama Roma u Nišu i okolini. Media i reform centar Niš će tekstove objavljivati na srpskom i romskom jeziku, kao deo projekta „Vakeribe taro mahale- priče iz mahale” koji je podržalo Ministarstvo kulture i informisanja Republike Srbije na Konkursu za sufinansiranje projekata iz oblasti javnog informisanja na jezicima nacionalnih manjina u 2019. godini.
