Rodipe than kote te djivdine but droma phanen pe e rromencar sar manushikanipa kole naje pli phuv, dji kaj svako phuv oleski. Adjahar sine ki historija, a vakeriba taro Turkijan Redžepi, akana nishlija, sikavi kaj em ko nevo vakti na menjindjape khanchi. Kana tari Prishtina 1999.bersheste alo ko nish, oleske thaj leske familijake valjandja but vakti thaj buti te pale ovol olen lengoro kher.
“Djivdindjam trin čhon ki amari familija, palo odov sijamaj ko hoteli Park, kote djivdidnjam shtar bersh. Palo odova 2003.bershaste startuindjum te kerav kher ko Donji Komren thaj but droma avili mange e inspekcija. O manusha kote sine amen o than na mangenaj rromen sar komshije, odova da vekrdje mange. Pučljeman sar o Rrom muslimano shaj te kerol kher uzari khangeri. A me pučljum olen: Mange li ko čekat ramosarol kaj sijum muslimani? Shaj sijum pravoslavci, katoliko, a shaj na pachav ko Devol” !
Odova sine angluno drom kana sine man diskriminacija upro mande”, vakerol o Turkijan Redžepi-
Odova kher andja dji ko agor, numa po palal bikindja ola te bi kerolaj aver, ki Beograd mahala, kote em akan djivdine ple familijaja.
“O Nishi tano mlo dujto kher, angluno ka ovol mange e Prishtina, soske odothe bijandiljum thaj djivdindjum 26 bersh. O Nishi mange thaj mle familijake dindja shukar djivdipa. Akana jek dikhena man em o Rroma em o Gadje” .
O Rroma ko akava kotor tari Srbija angluno drom ramosarde 1498.bershste, kana belezhimo ko Nishi thaj gava te odothe djivdinena 1500 Rroma, djikaj premalo ramosardipa taro 2011.bersh genen dji ko 7 milje. Ko kotor taro Urbano poshukaripa taro Nishi 1984.bershste Jovan Chirich kaj em purane rromane mahale ule panda ki khorani organizacija taro akava foro, em odova ko em dur thana kote khoni na mangolaj te djal, a sine tane shtar.
“Jek-koja hari em avdive arakhli – sine ko agor tari Beograd –mahala, ki avrujalutni rig koja arakholaj e Beograd-mahala (pashe uzari avdivesutni autobuska stanica). Dujto, akhardi Stambol-kapija tikni, sine ki avrijalutni rig pashe uzaro Pirotsko drom, ki istikosi rig taro avdivesutno Sindjelichesko trgo. Trito, numa Rabadji – mahala, sine ki avrijalutni rig taro Arnaut-pazari, palal o akanasutno Ekonomijako thaj Hakajeso fakulteti. Shtarto , numa Chair-mahala, sine ko avdive sutne droma kote čhnenape o droma Dushanova thaj Vojvode Mishicha” .
Muzika sar khanchi so isi ani tute
Turkijan Redzhepi bijandilo ki muzikalno familija. O dad na dikholaj, bashaljolaj bendžo, instrumenti sar mandolin, taro lesko djivdipa ulo em filmi “Muharem, muzika , jačha taro djivdipa”.
“Mlo dad prekalo djivdipa but borindjape, maj anglal basho mande, te ovav okova so sijum, thaj em basho mle čhave. Bashaljolaj ko vozija, sine amen relacija Kosovo Polje – Rashka. Odole bashalibastar djivdinamaj”.
Ano leskoro kher but droma shunolaj pe muzika, em but purani khorani, numa em rromani.
“Na mangljum te ovav muzikanti, numa o djivdipa kerdja plot haj odoja buti keravaj, palo odova ali em e familija, javer buti na sine. Ko 1995.bersh sine man mlo orkestri, koleja bashalamaj ko rromane bijava, shaj sine te djivdinipe tari muzika” .
Kana alo ko Nishi, na bashaljolaj, palal nekobor bersh keriba savina buti, khuvdja ko zhurnalizam, so em akana kerol, sherutno tari Produkcija “Roma world”. Sa startuindja kana pendjardja e zhurnalisti Rade Vučkovich.
“Ov phendja mange bashi akaja buti, thaj andjum shaipa te djav dji ki televizija Nishava, ani koja ko odova vakti ov kerolaj buti. Sine tano ingarutno taro sabautno programi, me geljum dji o vudar khudjum po hari, ov palo odova direktno ko programi vakerol: Uzaro mande tano odova thaj odova thaj ov pi rromani čhib ka phenol tumenge “shukar dive”. Thaj avdive sijum odothe kaj sijum”.
Mangipa premali muzika isi em oleskere čhaven. Phureder čhavo o Muharem, kova phiravi e paposkoro anav, akana člano taro orkestri taro Goran Bregovich, a po terno bashali darbuka thaj isi ole plo bend thaj bashali rromane bijava.
“Me panda dajek drom bashalava mange, lava e gitara, gilavava e čhavencar. Anglal 8-9 bersh kindjum čemana, mangljum odova te bashalav, akana shaj po diso te bashalav, numa em ko bendžo, gitara, thaj jek khorano instrumenti, kova akhari pe djumbushi”.
Diskriminacija sar kotor taro rromano djivdipa
Rromani familija sine nekobor phiriba po palal numa aver familije, thaj odova sebepi taro chororipa.
“Mlo parapapo khanchi na mukhlja me paposke, o papo khanchi na mukhlja mle dadeske. Odoleske mlo dad mukhlja mange, thaj isi man mlo kher. Isi familije kolen naje khanchi, a chororipe sebepi si+o naje olen djandipa. Ako mangaja te khanchi menjina, ko amalipa ano kova djivdina, maj anglal valjanol te sikljova sikljovipa. Ako isi tut djandipa, sikljaripa, shaj te kere buti thaj te rode klo hakaj thaj sa aver. Rromane familije kerena sa te odova menjinen, isi djaipe anglal ko agorutne desh bersh. Numa kana khoni but bersha ko margine taro amalipa, but phare te odova menjinipe ko harno periodi. Svako kop lo shaipa kerola sa te menjini plo thaj o djivdipe ple familijako” .
Turkijan Redzhepi phenol kaj o RRoma valjanol but po buderi te sikaven pet e shaj oven suksesne ko djivdipa.
“Kana prjavina amen bashi nesavi buti, thaj ako o manush so sol buti isi ole Rrom thj na Rrom, gndinava kaj maj anglal ka lol e naRrome, em ako o Rrom tano po shukar ko kvalifikacije. Te akana djan te roden kher, ako o manush dikhol kaj sijen Rrom, nashti ka len odova kher. Odova khanchi so but phare te menjinipe. Ko amare bashipaske thana na avela nijek taksi, isi amen samo nesave taksistija, kola dindje amen ple gende, thaj olende vichinaja. E diskriminacija nashti ka nashaldjovol, isi ko ka phenol: Ake tano akava Rrom! Pa so te sijum Rrom, te besha thaj te dikha ko so djanol”, phenol o Redzhepi.
Tekst: Milica Branković
Video prilog: Tamara Milojević
Nakhaviba pi rromani čhib: Turkijan Redžepi
———————————————————————————————————
***Media i reform centar Niš će u narednom periodu objaviti seriju tekstova i video priloga o kulturi, tradiciji, jeziku, religiji, kao i novim kulturnim praksama Roma u Nišu i okolini. Media i reform centar Niš će tekstove objavljivati na srpskom i romskom jeziku, kao deo projekta „Vakeribe taro mahale- priče iz mahale” koji je podržalo Ministarstvo kulture i informisanja Republike Srbije na Konkursu za sufinansiranje projekata iz oblasti javnog informisanja na jezicima nacionalnih manjina u 2019. godini.
