Po demografskim obeležjima Srbija spada u etnički relativno heterogene države. Etnički Srbi čine 83% stanovništva, a nekoj etničkoj manjini pripada svaki šesti stanovnik Srbije, odnosno svaki treći stanovnik Vojvodine, pokazuju rezultati poslednjeg popisa stanovništva u Srbiji 2011. godine.
U skladu sa tim, Srbija je razvila i određene multikulturalne prakse na normativnoj i institucionalnoj ravni. U procesu evropskih integracija segment uređenja manjinskih prava i međunacionalnih odnosa od posebnog je značaja i kao takav deo je pregovaračkog poglavlja 23, koje i formalno stoji na samom početku i na završetku EU integracija Srbije.
Jedini institucionalni aranžman za očuvanje stabilnih međunacionalnih odnosa i zaštitu manjinskih prava na nivou lokalne samouprave koji je kao takav prepoznat i u evropskim integracijama Srbije jesu Saveti za međunacionalne odnose (SMO). U društveni i pravni život Republike Srbije saveti su uvedeni Zakonom o lokalnoj samoupravi iz 2002. godine („Sl. glasnik RS“, br. 129/2007, 83/2014 – dr. zakon, 101/2016 – dr. zakon i 47/2018).
Prema kriterijumu koji je ovaj zakon postavio, od ukupno 173 jedinice lokalne samouprave (JLS) u Srbiji 68 ima multietničku strukturu stanovništva – 41 u Vojvodini i 27 u centralnoj Srbiji.
Član 98 (prva dva paragrafa) Zakona glasi:
U nacionalno mešovitim jedinicama lokalne samouprave osniva se Savet za međunacionalne odnose, kao samostalno radno telo, koje čine predstavnici srpskog naroda i nacionalnih manjina, u skladu sa ovim zakonom i statutom.
Nacionalno mešovitim jedinicama lokalne samouprave, u smislu ovog zakona, smatraju se jedinice lokalne samouprave u kojima pripadnici jedne nacionalne manjine čine više od 5% od ukupnog broja stanovnika ili svih nacionalnih manjina čine više od 10% od ukupnog broja stanovnika prema poslednjem popisu stanovništva u Republici Srbiji.
Sa osnivanjem saveta započinje se 2004. i zaključno sa 2017. godinom SMO formirani su u 53 JLS. Zakonsku obavezu osnivanja SMO nisu ispunile sve opštine u Srbiji, a i tamo gde su saveti osnovani, uglavnom ne funkcionišu. Godinama je stanje takvo da lokalne samouprave u skladu sa svojim često oskudnim kapacitetima arbitrarno donose odluke o formiranju, nadležnostima i načinu rada ovih saveta, što za posledicu ima neproduktivni haos na ovom području i potpunu ili delimičnu nefunkcionalnost Saveta za međunacionalne odnose.
Pohvalno nastojanje države da poveća autonomiju lokalnih samouprava, čiji je formalni izraz bilo odsustvo jasne i dorečene zakonske regulative, u praksi je rezultiralo još jednom nefunkcionalnom institucijom. Ilustrativan primer su činjenice da 40 SMO tokom 2016. godine nije održalo nijednu sednicu, da im se građani ne obraćaju, da oni nisu vidljivi u medijima lokalne zajednice, da ih lokalne skupštine opština/gradova vrlo retko pitaju za mišljenje, da se SMO međusobno ne povezuju i ne razmenjuju iskustva…
Ova sumorna slika (ne)funkcionisanja još jedne institucije utoliko je značajnija ukoliko se stavi u kontekst evropskih integracija Srbije. Akcionim planom za Pregovaračko poglavlje 23 predviđeno je da Republika Srbija obezbedi uspostavljanje i delotvorno funkcionisanje SMO na lokalnom nivou u svim multietničkim opštinama/gradovima.
I sâm Akcioni plan za ostvarivanje prava nacionalnih manjina (mart 2016) eksplicitno spominje ova radna tela skupština opština/gradova kao jedina tela na lokalnom nivou bitna za ostvarivanje pune ravnopravnosti različitih nacionalnih zajednica.
Imajući to u vidu, jasno je da sve inicijative usmerene ka izgradnji savremenih demokratskih institucija ni danas nisu izgubile na značaju. Naprotiv. Danas više nego ikad građanima treba povratiti poverenje u institucije, a da bismo to zajednički ostvarili, sve institucije moraju efikasno ispunjavati svoje zadatke. U tom smislu, i Savetima za međunacionalne odnose i lokalnim samoupravama treba biti na raspolaganju zarad opšteg dobra, u ovom kontekstu, stabilnih i kvalitetnih međunacionalnih odnosa.
CRCD/CDCS sprovodi aktivnosti u vezi sa Savetima za međunacionalne odnose u okviru projekta „Glas zajednica o EU integracijama – Podsticaj dijalogu OCD i lokalnih vlasti oko javnih politika“.
Autor: CRCD/CDCS
