Djivdipasko drumo tari 45-bershengi Marija Aleksandrovich taro Novi Sad ni sine lokho. Ko terne bersha kerdja phari fizikalno buti te shaj kerol egzistencija thaj shaipe te sikljovol. Uzaro podikeripa tari familija, numa uzari buti e mentorkencar ko sikljovipa, ko odova kerdja suksesi.
Disertacija taro doktori arakhlja 2015. bersheste ki tema “Simbolija tari rromani poezija- olakoro than thaj so odova vakeri”. E Marija adjahar ili inspiracija basho but Rroma thaj Rromnja kola ko sikljovipa dikhena shaipa basho djaipa anglal thaj po shukar avutnipa taro sa i manushikanipa.
“Maj anglal so ramosardjum o fakulteti, kerdjum buti ko sahati, ki ciglana sar fizichko bucharni, po palal chistinavaj i bare khera ko Novi Sad. Kana ramosardjum fakulteti, staruindjum te kerav buti ki Ekumensko humanitarno organizacija ko rromano beshipasko than Bangladesh e rromane ćhavencar. Taro sa o bucha kola kerdjum, sikljiljum kaj naje ladjavo te kere bilo kola bucha ako mangena te poshteno zaradinen thaj sikljiljum te djanav kaj dav mle love”, phenol i Marija.
Fundone studije agorisardja 2005. bersheste thaj ulo ola djandlipe taro profesori tari srbikani ćhib, a po palal ko sikljovipa djalaj tani premali rromani ćhib thaj kultura. Akana kerola buti ki Uchi sikavni basho vaspitachija ko Vrshac, kote, mashkaro sa, sikavol Rromani ćhib, ramosarol Pustika basho sikavne tari rromani ćhib thaj pustika bashi trito thaj shtarto klasa basho sikavutne kola sikljovena Rromani ćhib elementijencar bashi nacionaki kultura. Em but podikeripa sine ola tari familija.
“Em but podikeripa ko sikljovipa dindjeman mi daj thaj mi phen. Kana me da uljum daj, mi phen arakhol me ćhave dji kaj me studirinavaj. But importantno podikeripa tari familija, soske djanena kaj i familija than kova dol tumen zor te lundjarena anglal kana naje tumenge dji odoja buti”.
Rromani ćhib thaj kultura valjani te arakhen ko vakti taro sikljovipa
Sikljovibasko predmet Rromani ćhib elementijenca tari nacioanki kultura, sar predmet kova shaj sikljol pe ako mange te sikljove ko fundone sikavne, siljovol pe taro 1988. bersh ki Vojvodina. Taro 2015. bersh ki sa e Srbija. Numa, o podatkija taro gendo taro klase ki sa e teritorija naje jek, odoleske so o prijave taro sikavne bashi akava predmeti panda ovol. Gramatika tari rromani ćhib, knjizhevnost thaj historija sikavena okola kola vakerena odoja ćhib, a isi olen polozhimo teksti tari rromani ćhib zhaj kjizhevnost ko Filoloshko fakulteti ko Beogradi thaj isi olen agorishimo fakulteti taro amalikane sikljvipa.
“Okova soj shukar, isi sikavne sikavutne tari rromani ćhib kola mangena te ovol olen klasa thaj te sikaven rromani ćhib, numa amende panda isi problem ko rromano amalipa kova na dikhola kobor importantno te arakhi pe rromani ćhib dji kaj o ćhave djana ki sikavni”. Isi amen panda but buti te o Rroma dikhen kobor importantno te arakhipe i kultura thaj i ćhib, sebepi bizo odova amen da naje te ova”.
Sar phenol e Marija o shukaripe tari rromani ćhib shaj te dikhol pe adjahar so maj anglal ka osetina oleskoro duho thaj ka la godjate kobor barvalipa isi ki rromani ćhib.
“Ov nashti phenol pe lafija. Valjani te shunol pe thaj te djivdinol pe. Oleskoro baravalipa maj anglal ko dijalektija kola ki peste arakhle purane civilizacije sar soj Persija numa Vizantija. Rromani ćhib panda djivdi sebepi so isi ko te kerol lafi ki rromani ćhib, adjahar ki oleste shaj arakhena pe indikane, puranegrchko numa neve lafija sar soj telefono numa kompjuteri kola avena palal o savremeno djivdipa”, phenol oj.
Len pi tumende puchipa basho tumaro avutnipa
Em ako prekali angluni Dekada e rromengi kerdjape but bucha basho poshukar than e rromengo, valjani panda but buti te kerol pe te djanol pe kobor importano o sikljovipa. E Marija phenol kaj but droma zadinen ola ko sikljovipa soj tani rromni, numa oj na mukhlja te e diskriminacija dujrarol ola taro sikljovipa. Oj sa kerola te marol pe uprali diskriminacija adjahar so, ka ovol shukar sikavno thaj ka sikavi kobor vredini.
“Prekalo vakti sikljiljum sar te ovav odoleja. Te dol p e maksimum ano okova so kerena buti sikavi kaj sijen jek sar em avera. Diskriminacija uvek sine thaj uvek ka ovol. Basho rromane ćhave aćhola te sikljoven o mehanizmi sar e diskriminacija ten a avol dji ko olengere sane dushe. Ako o ćhave nashti marenape verbalno nasiljeja ov nashti ka lundjri o sikljovipa. Nashavi interesuiba bashi sikavni thaj i sikavni ovola than bashi patnja, a na than kote ka ovol oleske shukar”, phenol oj.
Poruka kolaja e Marija zorarkerol e terne rromnjen thaj rromen kola marenape te keren plo hakaj ko sikljovipa tano te on oven zorale ko odova so mangen te keren. “Svako pharipa ano kova ka aven ko sikljovipa odothe te oven po zorale. Korkore len o puchipa bashi tumende thaj tumaro avutnipa thaj ma mukhen javerenge“.
Prevod: Turkijan Redžepi
***Media thaj reform centar Nish ko avutno vakti ka kerol serijali taro tekstija taro sikljovipe e rromengo ko Nishi thaj trujal o Nishi. O tekstija ka mothoven sar e buti e rromane ćhibjaja, inkluzivno edukacijaja, afirmativno akcije basho sikljovipe e rromengo thaj so kerol buti o civilno sektori te ovol po shukar o than taro sikljovipe e rromengo. Ka dikha te shaj te sikava kola tane o pharipa kolenca dikhena pe o Rroma ko sikljovipe – taro anglosikavnipe dji o fakulteti.
Media thaj reform centar Nish o tekstija ka sikavi ki srbikani thaj rromani ćhib, sar kotor taro projektu „Djandipe – znanje“ kova podikerol o Ministreumi tari kultura thaj informishibe tari Republika Srbija ko Konkursi basho sufinansiripe taro projektija ko javno informishibe ko ćhibja taro nacionake minoritetija ko 2017. bersh.
